فنیل کتونوری که با نام PKU نیز شناخته می شود به دلیل اختلال در متابولیسم بدن فرد ایجاد می شود. این بیماری یک اختلال متابولیک ارثی است، که در آن سطح ماده ی فنیل آلانین در خون افزایش می یابد. فنیل آلانین یک آمینو اسید است که در تمام پروتئین ها وجود دارد و سطح آن با خوردن مواد غذایی خاص (مانند؛ گوشت، تخم مرغ،آجیل و شیر) و برخی شیرین کننده های مصنوعی در بدن بالا می رود. اگر فنیل کتونوری درمان نشود، سطح فنیل آلانین به سطوح آسیب رسان و مضر افزایش می یابد و منجر به ناتوانی ذهنی و مشکلات جدی دیگر می شود.
علت بروز بیماری فنیل کتونوری 
موتاسیون یا جهش در ژن PAH باعث فنیل کتونوری است. ژن PAH مسئول کنترل دستورالعمل های ساخت آنزیم فنیل آلانین هیدروکسیلاز است. این آنزیم اسید آمینه فنیل آلانین را به دیگر ترکیبات مهم در بدن تبدیل می کند. جهش های ژن PAH منجر به شکل گیری فرم های تغییر یافته آنزیم فنیل آلانین هیدروکسیلاز می شوند که قادر به پردازش اسیدآمینه فنیل آلانین نیستند. در نتیجه فنیل آلانین به سطوح توکسیک در خون و دیگر بافت های بدن افزایش می یابد. به دلیل حساسیت ویژه سلول های عصبی مغز به سطوح فنیل آلانین، مقادیر بسیار بالای این ترکیب منجر به آسیب مغزی می شود.
PKU کلاسیک ،شدیدترین فرم این اختلال، معمولا در افرادی رخ می دهد که سطوح فعالیت آنزیم فنیل آلانین هیدروکسیلاز بسای پائین است یا اینکه این آنزیم کلا فعالیتی ندارد. در افرادی که PKU کلاسیک درمان نشده دارند، سطوح فنیل آلانین بسیار بالاست و می تواند منجر به آسیب های مغزی شدید و دیگر مشکلات شود. بعضی جهش ها در ژن PAH باعث ساخت آنزیم هایی می شود که فعالیت کمی دارند که منجر به انواع خفیف تر فنیل کتونوری مانند هیپرفنیل آلانینمی PKU یا هیپرفنیل آلانینمی non-PKU می شود. تغییر در دیگر ژن ها ممکن است بر شدت فنیل کتونوری تاثیر بگذارد، اما اطلاعات زیادی در باره آنها در دسترس نیست.
وراثت فنیل کتونوری غالب است یا مغلوب؟؟
این بیماری با الگوی اتوزومال مغلوب به ارث می رسد. به این معنی که هر دو نسخه ژن در هر سلول باید آلل بیماری را داشته باشند. هر یک از والدین فرد مبتلا (اتوزومال مغلوب)، یک کپی از ژن تغییر یافته را دارند، ولی معمولا آنها علائم و نشانه های بیماری را بروز نمی دهند. این بیماری به نام های دیگری همچون فولینگ یا فولینگز نیز شناخته می شود.
تشخیص فنیل کتونوری (PKU)
معمولا حدود 5 روز پس از تولد نوزاد، تست خونی از پاشنه پای نوزاد گرفت می شود. این تست جهت بررسی PKU و وضعیت کلی نوزاد انجام می شود. اگر ابتلا به PKU تایید شود، اقدامات درمانی جهت کاهش خطر عوارض بیماری بلافاصله شروع می شود. درمان شامل رژیم غذایی خاص و آزمایش های خون منظم است. با تشخیص سریع و درمان مناسب، اکثر نوزادان مبتلا می توانند زندگی سالمی داشته باشند.
علائم و نشانه های PKU
علائم و نشانه های فنیل کتونوری از خفیف تا شدید متغیر است. اگر درمان بیماری سریع شروع شود، معمولا علائمی بروز نمی کند. در صورت درمان نشدن، فنیل کتونوری(PKU) می تواند به مغز و سیستم عصبی آسیب بزند که منجر به اختلالات یادگیری می شود.
شدیدترین شکل این بیماری و اختلال به نام PKU کلاسیک شناخته می شود. نوزادان مبتلا به PKU تا چند ماهگی کاملا طبیعی به نظر می رسند. اگر این نوزادان درمان نشوند، دچار اختلالات ذهنی دائمی می شوند. دیگر مشکلات شایع فنیل کتونوری شامل؛
- مشکلات قلبی
- میکروسفالی
- مشکلات رفتاری مانند کج خلقی های مکرر، آسیب زدن به خود
- رنگ روشن تر پوست، مو و چشم نسبت به دیگر اعضای خانواده
- اگزما
- بیماری مداوم
- حرکات تکانه ای در پا و بازوها
- لرزش
- صرع و تشنج
- وزن تولد پائین
- رشد کند
- اختلالات روانپزشکی
- وجود فنیل آلانین اضافی در بدن افرادی که درمان نشده اند، منجر به متساعد شدن بویی شبیه به بوی موش یا کپک زدگی از بدن فرد می شوند.
اشکال با شدت کمتر این عارضه ، خطر آسیب کمتر مغزی را دارند. افرادی که به موارد خفیف فنیل کتونوری مبتلا هستند ممکن است نیاز به درمان نداشته باشند.
تاثیر رژیم غذایی بر بیماری فنیل کتونوری
PKU معمولا با رعایت رژیم غذایی که حاوی مقادری کم یا فاقد فنیل آلانین، قابل کنترل است. از آنجایی که فنیل آلانین در تمام پروتئین ها وجود دارد، رژیم PKU شامل پرهیز از گوشت، لبنیات، آجیل، توفو و دیگر غذاهای حاوی مقادیر بالای پروتئین است. نوزادان مبتلا به PKU باید با شیر خشک کم پروتئین تغذیه شوند. افراد مبتلا معمولا به میوه ها و سبزیجات معین و غذاهای حاوی چربی و قند (کره، ژله، پاستا و چیپس سیب زمینی) محدود می شوند. شیرین کننده مصنوعی آسپارتام، که در نوشابه های رژیمی و دیگر محصولات کم کالری وجود دارد، حاوی مقادیر بالایی از فنیل آلانین است، بنابراین نباید توسط این افراد استفاده شود. میزان مصرف فنیل آلانین برای هر فرد مبتلا متفاوت است و بهتر است، رژیم غذایی این افراد زیر نظر یک متخصص تنظیم شود.
PKU در بزرگسالان
به افراد مبتلا توصیه می شود رژیم غذایی کم پروتئین را در تمام طول عمر خود رعایت کنند. در بعضی بزرگسالان مبتلا به فنیل کتونوری (PKU) سطوح فنیل آلانین به دلیل رعایت نکردن رژیم غذایی مناسب ، بالاست. این افراد باید باید زیر نظر متخصص باشند و مانیتورهایی منظم انجام دهند. برخلاف نوزادان، هنوز هیچ شاهدی از تاثیر سطوح بالای فنیل آلانین بر آسیب های مغزی دائمی در بزرگسالان وجود ندارد. با این حال در این افراد کاهش عملکرد، تمرکز پایین و کاهش زمان واکنش مشاهده می شود.
PKU و بارداری
زنان مبتلا باید در دوران بارداری مراقب باشند، زیرا سطوح بالای فنیل آلانین می تواند برای جنین خطرناک باشد. زناندارای PKU بهتر است قبل از تصمیم به بارداری به دقت برنامه ریزی کنند: از رژیم غذایی کم پروتئین استفاده کنند و آزمایش خون منظم داشته باشند. زمانی که سطح فنیل آلانین خون آنها در محدوده نرمال برای بارداری بود، جهت بارداری اقدام نمایند. در طول بارداری از مادر باردار خواسته می شود در طول هفته دوبار تست خون بدهد و با متخصص تغذیه در تماس باشد.
نوزادان متولد شده از مادران دارای PKU که رژیم غذایی کم فنیل آلانین را دنبال نکرده اند، در معرض ناتوانی ذهنی هستند زیرا قبل از تولد درمعرض مقادری بسیار بالای فنیل آلانین بوده اند. این نوزادان وزن تولد پایینی دارند و نسبت به دیگر نوزادان رشد کمتری دارند. این افراد ممکن است نقایص قلبی، اندازه کوچک و غیر طبیعی سر(میکروسفالی) و مشکلات رفتاری داشته باشتد. زنانی که مبتلا به فنیل کتونوری هستتند و رژیم غذایی کم فنیل آلانین را رعایت نمی کنند در معرض خطر بالای از دست رفتن بارداری هستند.
سخن آخر
احتمال وقوع فنیل کتونوری (PKU) در گروه های قومی مختلف و مناطق جغرافیایی متفاوت در سراسر جهان، متغیر است. بیشتر موارد ابتلا به PKU به فاصله کمی بعد از تولد در غربالگری نوزادان شناسایی می شوند و مراحل درمان بلافاصله شروع می شود. بنابراین علائم و نشانه های PKU کلاسیک به ندرت بروز می کند.
